Dzisiaj temat zdecydowanie mniej książkowy, bardziej związany z moją główną profesją.
Jaki był pierwszy język programowania, którego się nauczyłem? Cóż, przed Pythonem, który jest tak powszechnie używany do nauki programowania w dzisiejszych czasach, istniał język programowania, którego nazwa również zaczynała się na literę "P" - był to Pascal.
Wciąż pamiętam, jak w siódmej klasie szkoły podstawowej siedziałem przed tekstowym Turbo Pascalem 4.0, analizując prosty program mojego wujka do obliczania pola prostokąta. Zmieniając go linijka po linijce, czasem nawet litera po literze, by zrozumieć co się dzieje, bo podręczniki do tego języka programowania były dla mnie wtedy praktycznie niedostępne. Pierwsze kroki w programowaniu, do którego zostałem wciągnięty razem z Rafałem Rylskim, bo na mojego starego peceta 286 z 1 MB RAM i bez HDD nie było prawie żadnych gier. Wiele kłótni z Krzysztofem Miodkiem o to, czy lepszy jest język C czy Pascal. Noce spędzone na pisaniu kodu asemblera mającego ukryć kursor na ekranie.
Dlaczego dziś o tym wspominam? Otóż dlatego, że świat IT poniósł niedawno wielką stratę - szwajcarski profesor Niklaus Emil Wirth, jedyny niemieckojęzyczny laureat Nagrody Turinga, twórca języków programowania Pascal, #Euler, ALGOL-W, Modula, Modula-2 i Oberon, odszedł 1 stycznia 2024 roku, na kilka tygodni przed swoimi 90. urodzinami. Twórca "Prawa Wirtha" mowiącego, że oprogramowanie zwalnia szybciej niż sprzęt przyspiesza, po raz pierwszy zdefiniowanego w jego artykule "A Plea for Lean Software" z 1995 roku.
Dla mnie jednak osoba ta zawsze będzie kojarzona głównie z językiem programowania Pascal, opracowanym przez niego w 1971 roku, na jakiś czas przed moim urodzeniem. Został on zaprojektowany w taki sposób, aby różnić się od języka C, który był powszechny w tamtym czasie, ponieważ Pascal od samego początku był językiem programowania wysokiego poziomu, nadal jednak umożliwiającym dostęp do niskopoziomowych funkcji asemblera. Zaprojektowany głównie do programowania strukturalnego, przeszedł dość długą ścieżkę ewolucji, a ja miałem możliwość zetknięcia się z nim już, gdy Borland wydał jedno z pierwszych IDE o nazwie Turbo Pascal (wersja 4 wydana w 1987 roku). Kompilator ten stał się dość popularny w Polsce (w pirackich wersjach) na przełomie lat 80-tych i 90-tych i zaczął zanikać po pojawieniu się w naszym kraju systemów Linux czy Unix po zniesieniu restrykcji COCOM. Wtedy to na popularności zyskały C/C++ czy Java.
Mimo to Pascal nie zniknął - zwłaszcza, że przyjął zasady programowania obiektowego wraz z wydaniem Borland Pascal with Objects, a potem Delphi. Wciąż pamiętam, że ten ostatni (Delphi), którego używałem do napisania pierwszego komercyjnego programu dla agencji kredytowej, będąc jeszcze w 3 i 4 klasie liceum.
Ale Pascal to nie był koniec historii. Języki programowania Modula i Oberon również były oparte na Pascalu, odniosły jednak znacznie mniejszy sukces niż ich poprzednicy. Prawdopodobnie powodem tego był fakt, że konkurencja ze strony C++ czy Javy (którą można właściwie nazwać "C++ z usuniętym całym C") była zbyt silna, a językom opartym na Pascalu brakowało przenośności opartej na maszynie wirtualnej Javy czy popularności systemów operacyjnych *nix, opartych głównie na kodzie C/C++. Mimo to nadal uważam, że do celów edukacyjnych Pascal był znacznie lepszy niż popularny wówczas BASIC (z jego funkcją GOTO, której każde użycie powoduje śmierć małego kotka gdzieś na świecie - co ciekawe, sam Pascal miał również LABEL i GOTO, ale na szczęście słabo udokumentowane jak i niespecjalnie używalne) czy nawet popularny obecnie Python. Pascal, będąc silnie typowanym językiem, który również kładł duży nacisk na poprawność składni i nie pozwalał na zbyt wiele skrótów, pozwolił przyszłym programistom naprawdę zrozumieć, jak działają algorytmy i nauczył (czasami w trudny sposób), że zbyt swobodne podejście do zmiennych może czasami przynieść odwrotny skutek w naprawdę paskudny sposób.
Spoczywaj w pokoju, panie Wirth. Twoje dziedzictwo z pewnością nie zostanie zapomniane. Był Pan prawdziwym pionierem informatyki, a Pańska praca jest prawdziwym fundamentem dzisiejszego IT. Dziękuję za Pańską pracę, która z pewnością pomogła wielu ludziom takim jak ja wejść do świata IT.
